Πανελλήνιες Εξετάσεις: αναβάθμιση προσωπικότητας και πυλώνας κοινωνικής κινητικότητας
1. Μέσα σε όλα τα εθυμοτυπικά που υπάρχουν σε αυτή τη χώρα, υπάρχει και το εθυμοτυπικό του «κραξίματος» των Πανελληνίων Εξετάσεων. Κάθε χρόνο λοιπόν τέτοιες ημέρες, θα ακούσουμε και θα διαβάσουμε από τα διάφορα μέσα ενημέρωσης (κυρίως ραδιόφωνα, μέσα κοινωνικής δικτύωσης) να ξεδιπλώνεται μια εύκολη, σχεδόν απαξιωτική ρητορική. Εμφανίζονται διάφοροι δημοσιογράφοι, σχολιαστές και φυσικά γονείς, οι οποίοι για τους δικούς του λόγους ο καθένας (άλλος για να μην σπάσει τα αυγά με το ακροατήριό του, άλλος για να μην σπάσει τα αυγά με τη δική του ενδόμυχη πικρία, μην τυχόν και έρθει κατάμουτρα με τις αντιφάσεις του) επαναλαμβάνουν πόσο άδικες, φρικτές και ψυχοφθόρες είναι οι Πανελλήνιες Εξετάσεις. Βάλλουν κατά ενός συστήματος που κατά τη γνώμη τους (την οποία μάλιστα ανάγουν ως κοινή αλήθεια) «κρίνει το μέλλον των παιδιών μας από τέσσερα μαθήματα» και καταλήγουν στο βολικό συμπέρασμα ότι ο θεσμός αυτός πρέπει μάλλον να εγκαταλειφθεί.
2. Ο κόσμος εκεί έξω είναι άκρως ανταγωνιστικός, γεμάτος κοινωνικές ανισότητες και σκληρές πραγματικότητες. Τα παιδιά το γνωρίζουν αυτό. Το ζουν στο πετσί τους καθημερινά. Πώς γίνεται λοιπόν από τη μία το παιδί να βλέπει παντού αυτή την ωμή πραγματικότητα της εποχής μας, κι από την άλλη εμείς, ως κοινωνία, να ερχόμαστε υποκριτικά και να του ψιθυρίζουμε «έλα μωρέ, δεν πειράζει, όλοι είμαστε νικητές»; Με το να παρουσιάζουμε έναν κόσμο φτιαχτό και ιδανικό, το μόνο που καταφέρνουμε είναι να προετοιμάζουμε τους νέους για μια ανώμαλη και βίαιη προσγείωση. Γιατί το παιδί τις βλέπει τις αντιφάσεις. Και το παιδί, όπως και κάθε βιολογικό είδος, έχει ως «εργοστασιακές ρυθμίσεις» να είναι εγωιστικό όν. Και θα επιχειρήσει να εκμεταλλευτεί αυτές τις αντιφάσεις προς όφελός του, παράγοντας ακόμα μεγαλύτερες ανισότητες και αποκλίνουσες συμπεριφορές, όταν θα έρθει η σειρά του να σμιλέψει τον κόσμο. Το παιδί πρέπει να μάθει να προσπαθεί, να διεκδικεί, ακόμα και να «τρώει τα μούτρα του» και να σηκώνεται ξανά. Αυτό ασφαλώς και δεν σημαίνει ότι του διδάσκουμε να γίνει ένας στυγνός εκμεταλλευτής μέσα στη ζούγκλα του ανταγωνισμού. Το αντίθετο: του δείχνουμε πώς είναι ο κόσμος, ώστε αύριο, όταν βρεθεί σε μια θέση ευθύνης, να έχει εξυψώσει το δικό του μέτρο ηθικής και να παλέψει για να τον αλλάξει. Για να κρατήσει τον εγωισμό του σε ανεκτά για την ανθρωπότητα επίπεδα. Θέλουμε η νέα γενιά να ξεπεράσει σε ήθος τις προηγούμενες. Με ψέματα αυτό δεν μπορεί να γίνει. Με κανακέματα επίσης δεν μπορεί.
3. Ως εκπαιδευτικός που ζει την αγωνία των παιδιών μέσα στις τάξεις, οφείλω να σταθώ απέναντι σε αυτή την εύκολη και ανεύθυνη στάση. Τα παιδιά μας δεν έχουν ανάγκη από ψεύτικα λόγια και ωραιοποιήσεις· έχουν χορτάσει από αυτά. Ούτε χρειάζονται άλλο χάιδεμα αυτιών. Έχουν ανάγκη να απαγκιστρωθούν από τα μπερδεμένα και αντιφατικά μηνύματα των ενηλίκων. Τα παιδιά έχουν επιτέλους ανάγκη να φωτιστούν από την αλήθεια. Κι η αλήθεια είναι ότι οι Πανελλήνιες, παρά τις ατέλειές τους, αποτελούν ένα από τα πιο σοβαρά και καλά δουλεμένα «crash tests» για την προσωπικότητα των εφήβων, αλλά και έναν από τους ελάχιστους εναπομείναντες θεσμούς κοινωνικής δικαιοσύνης στη χώρα μας.
4. Το προφανές πλεονέκτημα είναι η διαμόρφωση, το πλάσιμο του χαρακτήρα. Οι εξετάσεις αυτές αναγκάζουν το παιδί να βάλει έναν άξιο στόχο για το μέλλον του, να αποκτήσει την υπευθυνότητα που απορρέει από την αλλαγή στην νοοτροπία του προκειμένου να πετύχει αυτόν τον στόχο. Έτσι, μαθαίνει να οργανώνει τον χρόνο του και να ακολουθεί έναν προγραμματισμό. Ταυτόχρονα στοχάζεται για το ενδεχόμενο της αποτυχίας και των εναλλακτικών επιλογών. Μαθαίνει επίσης να διαχειρίζεται όλα τα ανωτέρω. Ασφαλώς και δεν είναι το τέλος του κόσμου αλλά η πραγματικότητα προκρίνει ότι, κατά κανόνα, όποιος κοπιάζει λαμβάνει τον μισθό του, ενώ εκείνος που «βάραγε χαρταετό» έρχεται αντιμέτωπος με τις συνέπειες των επιλογών του. Πότε, επιτέλους, θα μάθουμε στα παιδιά ότι στη ζωή τίποτα δεν χαρίζεται;
5. Το ισχυρότερο, όμως, επιχείρημα υπέρ των Πανελληνίων κρύβεται σε μια έννοια που τείνουμε να ξεχάσουμε: στην κοινωνική κινητικότητα. Κάθε χρόνο, έτσι και φέτος, ανοίγω συζητήσεις με τους μαθητές μου σχετικά το τί θα συναντήσουν στο ελληνικό πανεπιστήμιο. Η συζήτηση μοιραία πάει στις παρέες. Εκεί τους επισημαίνω ότι για πρώτη φορά στη ζωή τους θα γίνουν μάρτυρες μιας πολύ ενδιαφέρουσας «ρωγμής» στα κοινωνικά στεγανά που έχουν συνηθίσει εν αγνοία τους. Τους λέω λοιπόν ότι από τον ερχόμενο Σεπτέμβριο θα βρεθούν στο ίδιο αμφιθέατρο, στην ίδια παρέα στο κυλικείο, θα είναι καλεσμένοι στο ίδιο πάρτι με παιδιά που πάλεψαν και ήρθαν από το Πέραμα, το Κερατσίνι, από ένα χωριό των Σερρών ή από ένα νησί όπως η Χίος. Θα συναναστραφούν επομένως με συνομηλίκους τους από γειτονιές της Αθήνας και του Πειραιά και από μέρη της χώρας μας που ζουν εντελώς διαφορετικά από εκείνα. Που έχουν διαφορετικό οικονομικό και βιωματικό υπόβαθρο. Το ιδανικό είναι να ζήσουν αυτή την υπέροχη ζύμωση και μην οχυρωθούν πίσω από κομφορμισμούς και στεγανά. Άρα, συνεχίζω εγώ για να δώσω επιπλέον κίνητρο στα παιδιά, οι Πανελλήνιες είναι ο θεσμός που ισοπεδώνει τις οικονομικές και κοινωνικές αφετηρίες. Επιτρέπει σε οποιοδήποτε παιδί, από οποιαδήποτε γωνιά της Ελλάδας, να διαγωνιστεί με τους ίδιους ακριβώς όρους και να διεκδικήσει μια θέση στις υψηλόβαθμες σχολές –στην Ιατρική, το Πολυτεχνείο, τη Νομική– δίπλα στο παιδί με τη μεγαλύτερη οικονομική επιφάνεια.
6. Φυσικά, θα αντιτείνει κανείς ότι οι ευκαιρίες δεν είναι ίδιες, ότι οι πιο εύποροι έχουν πρόσβαση σε καλύτερα φροντιστήρια ή ιδιαίτερα μαθήματα. Δεν αντιλέγω σε αυτό. Δεν είναι όμως αυτό ο ορισμός της ανθρώπινης συνθήκης; Ότι δηλαδή ο κόσμος εκεί έξω είναι άκρως ανταγωνιστικός, γεμάτος κοινωνικές ανισότητες και σκληρές πραγματικότητες; Είπαμε όμως: τα παιδιά ήδη το γνωρίζουν αυτό. Το ζουν στο πετσί τους καθημερινά. Ξέρουν επίσης ότι ένας μαθητής που αδιαφορούσε από το δημοτικό, δεν θα εισαχθεί ως δια μαγείας στην Ιατρική ή στη Νομική επειδή ο μπαμπάς του αποφάσισε να ξοδέψει αφειδώς χρήματα την τελευταία χρονιά. Άπαντες γνωρίζουν και αποδέχονται ότι η ουσιαστική επιτυχία χτίζεται σε βάθος χρόνου, με προσωπικό στόχο και πεισματική προσπάθεια (work beats talent most of the times κατά τη γνωστή ρήση των Αμερικανών), και δια του λόγου το ασφαλές, οι σχολές είναι γεμάτες από παιδιά της επαρχίας και των λαϊκών συνοικιών που το αποδεικνύουν καθημερινά.